In het PSD-archief, te bekijken in het Zeeuws Archief, liggen een aantal mappen met vaarstaten. In de vaarstaten hield de PSD bij waar de schepen in de vaart waren. De documenten zijn beschikbaar voor de volgende periodes: 1937-1951, 1953-1955. Voor 1946 zijn de vaarstaten voornamelijk op maandniveau. Van de zijlader Koningin Emma is bijvoorbeeld opgeschreven in juni 1944: 12 dagen werkplaats, 18 dagen Vlissingen-Breskens. Welke dagen de veerboot exact in de vaart weten we dus niet, alleen de globale verdeling.
Vanaf 1946 is de data beschikbaar op dagniveau, dat is ons beginpunt. Alle data uit de vaarstaten is nu online beschikbaar over de periode 1 januari 1946 – 31 december 1955. Deze periode bevat een paar interessante periodes uit de geschiedenis van de Zeeuwse veerdiensten: de nasleep van de Tweede Wereldoorlog (gehavende PSD-vloot, inundatie Walcheren) en de Watersnoodramp van 1953 met veel tijdelijke veerdiensten. De data laat verschillende gehuurde schepen zien en toont tijdelijke veerdiensten waar nog weinig aandacht aan besteed is op PSDnet.nl of in de bestaande PSD-literatuur.
Om inzicht te verkrijgen uit de data hebben we een web-app gebouwd waarmee je makkelijk veerboten, veerdiensten selecteert en de periode filtert.
Vaarstaten web-app
Via drie verschillende pagina’s kun je zelf aan de slag om selecties te maken en de data te bekijken en te visualiseren. De app genereert op basis van je selecties overzichten waardoor je in één oogopslag een compleet historisch beeld krijgt. Via de menubalk links kun je navigeren tussen de volgende drie weergaves. Mobiele gebruikers moeten de zijbalk bij gebruik even uitklappen met het >> symbool linksbovenin.
1. Vaarstaten per veerboot
In deze weergave selecteer je een veerboot. In het menu bovenaan staan 36 verschillende veerboten waaronder huurschepen die je kunt selecteren om de data te bekijken. Vooral de periode na de Tweede Wereldoorlog is interessant, maar ook 1953 en de nasleep van de Watersnoodramp kennen veel gehuurde schepen.
2. Vaarstaten per veerdienst
In deze weergave selecteer je een veerdienst. De web-app geeft vervolgens aan welke schepen op de betreffende veerdienst hebben gevaren. In de app staan 12 veerdiensten, een hoog aantal maar dat komt omdat er tijdelijke veerdiensten tussen zitten.
3. Maandoverzichten
In deze weergave bekijk je de maandoverzichten zoals ze uit het archief komen, met als grote verschil dat we de gecombineerde data uit de originele vaarstaten hebben omgezet zodat elke dag een nieuwe regel representeert.
Interessante inzichten
Weinig aandacht is nog besteed aan de verschillende tijdelijke veerdiensten die de PSD heeft uitgevoerd. Te beginnen bij de veerdiensten over Walcheren na de inundatie in 1944. In de data komen we in 1946 nog de veerdienst Middelburg-Vlissingen tegen, gevaren met de schepen Rival en Maria. Nadat Walcheren onder water stond werden de veerdiensten tussen de verschillende dorpen en steden op Walcheren uitgevoerd door de PSD.
Dat er nog een groot tekort is aan schepen zien we op de ‘grote’ veerdiensten: op Vlissingen-Breskens werd de kleine Prinses Irene, afkomstig uit Duitse oorlogsbuit, ingezet. Ook de Koningsplaat heeft een aantal maanden gevaren. In 1948 moesten twee sleepbootjes van werf De Schelde helpen, de Westkapelle (15 meter lengte) en de Rammekens (23 meter). Op Kruiningen-Perkpolder werd het postbootje Zeemeeuw (13 meter) ingezet, de vaarstaten laten zien dat dit PSD-scheepje verder niet meer in actie kwam.
Zijladers op Vlissingen-Breskens (deel 1)
De PSD-vloot kwam gehavend uit de Tweede Wereldoorlog. De grote kopladingsveerboten die op Vlissingen-Breskens in de vaart waren voor de oorlog, waren nog lang niet hersteld (de Prinses Juliana zou zelfs gesloopt worden). Daarom werd een beroep gedaan op de snel herstelde zijladingsveerboten Prins Willem I (850 dagen op Vlissingen-Breskens) en Oosterschelde (711 dagen). Nog voordat deze twee zijladers waren hersteld van de oorlogsschade, in 1943 braken de veerboten doormidden toen een bom ontplofte bij werf De Schelde, werd de gehuurde stoomboot Lekstroom ingezet op Vlissingen-Breskens.
Vaste waardes op de Zandkreek en bij Veere
Een absolute vaste waarde was de Zuidvliet van de veerdienst Veere-Kamperland, op die veerdienst 3.165 dagen actief. De Zuidvliet werd slechts aantal keer vervangen door de veerboot Prinses Irene, de Excelsior en de Juliana.
Op de veerdienst Kortgene-Wolphaartsdijk was de Zandkreek tot de komst van de Noord-Beveland in 1952 heer en meester. Bij onderhoud werd de veerboot Gorinchem (I) meermaals gehuurd.
Watersnoodramp 1953
Zaterdag 31 januari 1953 was de Koningin Emma in de vaart op de veerdienst Terneuzen-Hoedekenskerke, toen ’s avonds tijdens het stormweer pontonknecht Jacob Leijs om kwam, het eerste slachtoffer van de Watersnoodramp in Zeeland. De Emma wist terug te keren naar Terneuzen die nacht. Alle veerdiensten waren op 1 februari 1953 gestaakt zoals te zien is in het Maandoverzicht februari 1953. Op 2 februari 1953 werd van Terneuzen naar Breskens gevaren om daar de veerdienst Vlissingen-Breskens te hervatten, voor het eerst sinds 1945 was de zijlader Koningin Emma actief op die veerdienst.
De veerboot Willemsdorp kreeg in de vaarstaten de speciale status ‘aan de grond’, deze Moerdijkpont was door het dijkgat de polders in gedreven tijdens de Rampnacht. Op 21 februari wijzigt de status naar ‘binnen’, de Willemsdorp is uit de polder bevrijd en ligt ‘binnen’. Volgens krantenberichten is de Willemsdorp op 19 februari al uit de polder bevrijd en op 20 februari aangekomen in Vlissingen. De status ‘binnen’ zie je vaker terugkomen en is voor schepen die aan de werkplaats liggen, maar waar (nog) geen onderhoud of reparaties gepleegd worden in tegenstelling tot ‘werf’ of ‘werkplaats’.
Noodveerdiensten in 1953
Na de watersnoodramp werd een noodveerdienst opgezet tussen eerst Zierikzee en Dordrecht (6 – 10 februari 1953) en later Katseveer-Dordrecht (11 februari – 6 maart 1953), altijd uitgevoerd door de zijlader Prins Willem I. Een andere noodveerdienst was Zierikzee-Anna Jacobapolder (waar normaal door de RTM op Zijpe werd gevaren). Deze veerdienst werd uitgevoerd door de PSD-veerboot Zandkreek van 23 april – 19 juli 1953.
Overigens komt in de PSD-vaarstaten de reguliere RTM-veerdienst Zijpe-Anna Jacobapolder voor, dit omdat de veerboten Willemsdorp en Dordrecht weleens werden uitgeleend aan de RTM door de PSD. Later ging de Willemsdorp definitief naar de RTM-veerdienst en werd de stoomboot Zijpe gedoopt. De data van het veer Zijpe-Anna Jacobapolder betreft dus alleen de door de PSD uitgeleende veerboten, niet de RTM-schepen of de door de RTM gehuurde schepen zoals ook de eerder beschreven Gorinchem I.
Vanaf 14 september 1953 werden er zelfs nachtdiensten uitgevoerd op de (reguliere) veerdienst Zierikzee-Katseveer, te beginnen met de Koningin Emma. Deze veerdienst kreeg in 1953 versterking van de gehuurde veerboot Robbeplaat (90 dagen) en Prinseplaat (45 dagen).
Noodveerdienst Perkpolder-Hoedekenskerke
Omdat de veerhaven van Kruiningen weggevaagd was in het stormgeweld, werd een tijdelijke veerdienst Perkpolder-Hoedekenskerke in het leven geroepen (april 1953-april 1954). Uitgevoerd met de gehuurde schepen Nassau, Prinseplaat, IJsselland en de Vondelingenplaat. Op 1 mei 1954 werd Kruiningen-Perkpolder weer hervat: de vaarstaten leren ons dat gevaren werd met de Prins Hendrik en de Dordrecht.
Zijladers op Vlissingen-Breskens (deel 2)
We hadden het al even over zijladers op de veerdienst Vlissingen-Breskens. Na de oorlog werden de kopladingsveerboten Koningin Wilhelmina en Prins Hendrik hersteld en in 1949 en 1950 werden de moderne veerboten Koningin Juliana en Prins Bernhard in de vaart genomen. Weinig aanleiding om zijladers in te zetten zou je denken, toch kwam dit nog voor op 5 februari 1954 en 30 mei 1955, beide keren was het de Prins Willem I die mocht invallen op Vlissingen-Breskens.
